Jak unikać mikroplastiku w codziennym życiu?

Najskuteczniejszym sposobem na unikanie mikroplastiku w codziennym życiu jest natychmiastowa rezygnacja z wody butelkowanej w opakowaniach PET na rzecz domowych filtrów odwróconej osmozy i przechowywanie żywności wyłącznie w szkle lub stali nierdzewnej. Należy też bezwzględnie wymienić syntetyczne ubrania na bawełnę oraz przestać podgrzewać jakiekolwiek jedzenie w plastikowych pojemnikach, szczególnie w kuchenkach mikrofalowych. Prawda jest zresztą absolutnie taka, że te dwa proste kroki ucinają dzienną dawkę połykanych polimerów o bez mała osiemdziesiąt procent.

Problem zanieczyszczenia polimerami dotarł do punktu, w którym jemy i wdychamy cząsteczki plastiku każdego dnia. Znajdują się w naszej krwi, płucach i łożyskach. Więc trzeba działać brutalnie i odcinać źródła. Nie ma tu miejsca na półśrodki. Producenci opakowań nie zmienią swoich linii produkcyjnych z dnia na dzień. To my musimy wyrzucić z domów przedmioty, które po cichu rozpadają się na niewidoczny pył.

Skąd się bierze mikroplastik w naszym jedzeniu i wodzie?

Większość ludzi myśli, że zjadamy polimery tylko wtedy, gdy przypadkowo odgryziemy kawałek widelca z jednorazówki. Bzdura. Nanoplastik powstaje w wyniku mechanicznego ścierania i termicznej degradacji ogromnych mas tworzyw sztucznych, którymi się otaczamy. Opony samochodowe ścierają się na asfalcie. Ten pył spłukuje deszcz. Trafia do rzek. A stamtąd prosto do łańcucha pokarmowego i oczyszczalni ścieków. Widziałem zeszłej jesieni raporty z warszawskich Bielan. Systemy filtracyjne po prostu nie radzą sobie z cząsteczkami o wielkości poniżej pięciu mikrometrów. Zrzucamy to z powrotem do Wisły.

Łańcuch pokarmowy to bezlitosny mechanizm. Zanieczyszczenia kumulują się na każdym jego szczeblu. Zaczyna się od planktonu połykającego drobiny polietylenu. Potem małe ryby zjadają plankton. Duże ryby zjadają małe. My zjadamy duże ryby. Wrzucamy łososia na patelnię, nie zdając sobie sprawy, że jego tkanki są przesycone chemikaliami uwalniającymi się z tworzyw. Ftalany i bisfenol A (BPA) na stałe zagościły w naszej diecie. A przecież wystarczy spojrzeć na to, w co pakujemy zakupy w supermarketach.

Pomidory w folii. Ogórki w folii. Mięso na styropianowych tackach owiniętych folią stretch. Ten materiał nie jest w pełni stabilny. Pod wpływem światła słonecznego i zmian temperatury w transporcie, mikroskopijne fragmenty odrywają się od opakowania i osiadają na żywności. Zmycie ich wodą z kranu pod ciśnieniem to fikcja. One wtapiają się w strukturę organiczną jedzenia.

Czy woda z kranu jest wolna od cząsteczek plastiku?

Kranówka w polskich miastach jest rygorystycznie badana pod kątem bakterii i metali ciężkich. Nikt jednak nie monitoruje na co dzień zawartości nanoplastiku w sieciach wodociągowych. Rury przesyłowe w wielu nowych osiedlach wykonane są z polichlorku winylu (PVC) lub polietylenu (PE). Woda płynąca pod ciśnieniem latami wypłukuje z nich mikroskopijne drobiny.

Zastanawiacie się zresztą, dlaczego woda z kranu tak dziwnie smakuje po odstaniu w plastikowym dzbanku? Sam się nad tym borykałem dzisiaj u siebie w bloku na Mokotowie. Zainstalowałem pod zlewem system odwróconej osmozy (RO). Przy wymianie wkładów po zaledwie czterech miesiącach rozciąłem membranę pierwszego stopnia. To była kupa syfu. Membrana, która miała być biała, pokryła się brunatno-szarym śluzem, w którym pod mikroskopem warsztatowym wyraźnie widziałem połyskujące, syntetyczne włókna. Prawdopodobnie z uszczelek miejskich i rur przyłączeniowych.

Filtry dzbankowe z węglem aktywnym poprawiają smak. Usuwają chlor. Ale nie mają wystarczająco gęstej siatki, by wyłapać nanoplastik. Węgiel aktywny ma strukturę porowatą, świetną do chemicznej absorpcji, ale przepuszcza fizyczne drobiny plastiku. Tylko membrana osmotyczna o porach wielkości 0,0001 mikrona stanowi fizyczną barierę dla polimerów. Wyrzućcie plastikowe dzbanki. Zastąpcie je filtrami podzlewowymi i szklanymi karafkami.

Jakie ubrania kupować, żeby nie wdychać poliestru?

Szafa przeciętnego człowieka to fabryka zanieczyszczeń. Poliester, akryl, nylon, elastan. To wszystko to po prostu plastik uformowany w nitki. Podczas każdego cyklu prania w pralce bębnowej te włókna ulegają potężnym obciążeniom mechanicznym. Tarcie o inne ubrania i bęben powoduje ich pękanie.

Jeden polar wrzucony do pralki potrafi uwolnić grubo ponad siedemset tysięcy mikrowłókien w jednym praniu. To idzie prosto do rury odpływowej. Zwykłe filtry w pralkach łapią tylko kłębki włosów i monety. Mikrowłókna przelatują przez nie bez najmniejszego oporu.

Rozwiązanie tego problemu wymaga zmiany nawyków zakupowych. Zwróćcie uwagę na metki. Szukajcie materiałów pochodzenia naturalnego. Do dyspozycji mamy cztery podstawowe surowce:

• Bawełna i len: Klasyczne, roślinne włókna, które podczas degradacji nie zatruwają środowiska toksynami, a ich fragmenty są obojętne dla ludzkich płuc po wyschnięciu w mieszkaniu.
• Wełna z merynosów: Doskonały izolator termiczny, który samoczynnie oczyszcza się z zapachów, co drastycznie zmniejsza częstotliwość prania. Rzadsze pranie oznacza mniejsze zużycie materiału i mniejszą emisję pyłów.

To ułożenie pozwala przetrwać zimę i lato bez dotykania syntetyków. Dobrym pomysłem jest zamontowanie zewnętrznego filtra mikrowłókien na wężu odpływowym pralki. Kosztuje to kilkadziesiąt złotych. Wymaga podpięcia jednej rurki. A wyłapuje masę syntetycznego błota, które inaczej trafiłoby do lokalnej rzeki. Z kolei suszarki bębnowe to osobny dramat. Filtry kłaczków w suszarkach zbierają ogromne ilości stopionego poliestru. Kiedy otwieracie drzwiczki suszarki, ten pył unosi się w powietrzu. Po prostu go wdychacie. Zrezygnujcie z ubrań z polaru na rzecz wełnianych swetrów. One nie pylą plastikiem na lewo i prawo.

Dlaczego podgrzewanie w mikrofalówce to najgorszy błąd?

Gorąca zupa w plastiku to chemiczny koktajl. Polimery pod wpływem temperatury stają się niestabilne. Wiązania chemiczne słabną. Mikrofale wprawiają cząsteczki wody i tłuszczu w gwałtowne drgania, podnosząc temperaturę na styku jedzenia z pojemnikiem do punktu, w którym tworzywo zaczyna ulegać mikrostapianiu.

Nawet pojemniki z dumnym napisem “BPA-free” i znaczkiem mikrofalówki nie są bezpieczne. Producenci usunęli bisfenol A, bo zrobił się wokół niego medialny szum. Zastąpili go bisfenolem S (BPS) lub bisfenolem F (BPF). Związki te mają niemal identyczną strukturę molekularną i dokładnie tak samo zaburzają gospodarkę hormonalną człowieka. To czysty greenwashing. Oszustwo w biały dzień.

Kiedy podgrzewasz tłuste potrawy, takie jak sos boloński czy gulasz w polipropylenowym (PP) pojemniku, tłuszcz działa jak rozpuszczalnik. Ekstrahuje z plastiku plastyfikatory i nanoplastik prosto do twojego obiadu. Ten czerwony osad na brzegach plastikowego pojemnika po sosie pomidorowym, którego nie da się zmyć? To fizyczny dowód na to, że plastik zareagował z jedzeniem. Skoro barwnik z jedzenia wszedł w plastik, to plastik wszedł w jedzenie. Wymieńcie wszystkie pojemniki śniadaniowe na szklane z silikonowymi uszczelkami. Szkoło borokrzemowe wytrzymuje szok termiczny i jest całkowicie obojętne chemicznie.

Gdzie w kuchni ukrywają się toksyczne polimery?

Kuchnia to strefa zero w walce z mikroplastikiem. Najwięcej zjadamy go prosto z deski do krojenia. Plastikowe deski, zachwalane przez sanepidy w latach dziewięćdziesiątych jako bardziej higieniczne od drewnianych, okazały się cichym zabójcą. Każde uderzenie ostrego noża szefa kuchni w powierzchnię z polietylenu (HDPE) odrywa dziesiątki małych wiórów. Lądują one w posiekanej cebuli, natce pietruszki i w krojonym chlebie.

Poniżej zestawienie pokazujące różnice w generowaniu zanieczyszczeń przez różne materiały:

I tu dochodzimy do faktu, który mnie osobiście doprowadza do szału. Producenci wyposażenia kuchennego masowo tną koszty na materiałach. Przez trzy bite tygodnie szukałem w zeszłym miesiącu zwykłej, żeliwnej patelni bez żadnych pieprzonych powłok z teflonu czy pseudoceramiki, która w rzeczywistości jest hybrydą polimerową. Wchodzisz do wielkiego marketu, a tam całe ściany sprzętu pokrytego PTFE. Zwykły polimer, który przy 260 stopniach Celsjusza zaczyna emitować toksyczne gazy, a po pół roku smażenia jajecznicy łuszczy się i trafia na talerz. Wszyscy udają, że to normalne, bo “nie przywiera”. Wciskają nam ten szmelc, a my to żremy zamiast kupić raz na całe życie surowe żeliwo i je porządnie zaimpregnować olejem rzepakowym na gorąco w piekarniku. Rynek zalewa nas odpadami uformowanymi w kształt patelni. To absurd.

Teflon (PTFE) to polimer z grupy PFAS, czyli “wiecznych chemikaliów”. Nie rozkładają się w naturze. Kiedy zarysujesz teflonową patelnię widelcem, zrywasz warstwę mikroplastiku. Jedyną opcją jest stal węglowa, stal nierdzewna lub wspomniane surowe żeliwo. Wymaga to nauki obsługi temperatury podczas smażenia. Stal trzeba rozgrzać przed dodaniem tłuszczu, by zamknąć mikropory metalu. Wtedy nic nie przywiera.

Czego szukać w składzie kosmetyków w łazience?

Przemysł kosmetyczny przez dekady dodawał mikrogranulki do peelingów, past do zębów i żeli pod prysznic. Były tanie, ładnie wyglądały i dawały efekt mechanicznego ścierania naskórka. Unia Europejska powoli zakazuje tych praktyk, ale na półkach nadal zalegają tony produktów ze starymi składami lub omijających przepisy pod pretekstem innych funkcji niż ścierne.

Szczerze to te wszystkie peelingi z drogerii to o kant tyłka rozbić. Jeśli na odwrocie tubki w składzie INCI widzisz słowa takie jak Polyethylene (PE), Polypropylene (PP), Polymethyl methacrylate (PMMA), Nylon, Polyurethane lub Acrylates Copolymer, to trzymasz w ręku płynny plastik. Wyciskasz go na twarz, spłukujesz wodą, a on leci prosto rurami do rzeki.

Kupuj kosmetyki oparte na naturalnych ścierniwach. Zmielone pestki moreli, sól morska, cukier trzcinowy, fusy z kawy. Działają agresywniej i skuteczniej zdejmują martwy naskórek. Pasty do zębów z granulkami to z kolei prosta droga do stanów zapalnych dziąseł. Mikroskopijne kulki plastiku potrafią utknąć w kieszonkach dziąsłowych, powodując permanentne drażnienie tkanki. Wybieraj pasty z krzemionką lub węglanem wapnia jako substancją ścierną.

Jak sprzątać dom bez generowania nanoplastiku?

Gąbki do naczyń. Żółte, z zielonym, szorstkim wierzchem. Zrobione z pianki poliuretanowej. Kiedy myjesz nimi szorstką patelnię, odrywasz tysiące drobin poliuretanu, które spływają ze zlewem. Zastąp je myjkami z włókna agawy, szczotkami z końskim włosiem na drewnianej rączce albo naturalnymi gąbkami z celulozy (tzw. luffa). Celuloza rozkłada się w kompoście w kilka tygodni.

Ścierki z mikrofibry to kolejny winowajca. Są genialne w zbieraniu kurzu, bo mają silne właściwości elektrostatyczne. Ale mikrofibra to nic innego jak ultra-cieniutki poliester i poliamid. Pranie tych ścierek uwalnia gęstą chmurę włókien. Zamiast nich używaj starych, bawełnianych koszulek pociętych na kwadraty. Bawełna chłonie wodę równie dobrze, a po zużyciu nie zostawia po sobie toksycznego śladu w środowisku wodnym.

Chociaż prawdę mówiąc brakuje nam twardych danych z zeszłego miesiąca, więc wydaje się to tylko jedną z możliwych hipotez na temat zachowania producentów w tym kwartale, widać wyraźny trend wypychania na rynek tzw. “bioplastików” (PLA). Zastępują nimi jednorazowe sztućce i ścierki. Uważajcie na to. Polikwas mlekowy (PLA) kompostuje się wyłącznie w przemysłowych kompostowniach w temperaturze powyżej 60 stopni. Wyrzucony do lasu czy domowego kompostownika zachowuje się dokładnie tak samo twardo jak zwykły plastik z ropy naftowej przez wiele lat. Cały ten marketing eko-plastiku to po prostu gówno prawda.

Zamiast kupować płyny do mycia szyb w plastikowych butelkach z atomizerem, kup jedną szklaną butelkę. Zrób płyn samodzielnie z octu spirytusowego, wody destylowanej i kilku kropel olejku eterycznego. Działa lepiej, nie zostawia smug, a ty redukujesz zapotrzebowanie na produkcję kolejnych opakowań HDPE.

Idź do swojej kuchni. Otwórz szafkę z pojemnikami. Wyciągnij ten jeden, najbardziej porysowany, matowy od starości plastikowy pojemnik na żywność. Ten, w którym od lat mrozisz koper i podgrzewasz resztki. Wyrzuć go do żółtego worka natychmiast, bez sentymentów. Od tego zaczyna się czyszczenie własnego organizmu.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

• Czy filtry dzbankowe usuwają mikroplastik?
  
  Zwykłe filtry dzbankowe z węglem aktywnym nie usuwają mikroplastiku. Węgiel aktywny zatrzymuje chlor i poprawia smak wody, ale pory w jego strukturze są zbyt duże, by zatrzymać fizyczne drobiny polimerów. Konieczna jest filtracja na poziomie molekularnym, np. system odwróconej osmozy.
• Jaka deska do krojenia jest najzdrowsza i wolna od plastiku?
  
  Najbezpieczniejszym wyborem są deski z litego drewna (dąb, buk, jesion). Drewno nie uwalnia syntetycznych wiórów do jedzenia, a dzięki zawartości naturalnych garbników posiada silne właściwości antybakteryjne. Należy unikać desek polietylenowych.
• Czy woda w szklanych butelkach jest całkowicie bezpieczna?
  
  Woda w szkle jest znacznie bezpieczniejsza niż w PET, jednak należy pamiętać, że nakrętki nadal są pokryte od wewnątrz plastikową uszczelką (najczęściej z plastizolu lub polietylenu). Mimo to, ekspozycja na polimery jest ułamkiem tego, co w przypadku pełnych butelek plastikowych.
• Jakie tkaniny wybierać, by unikać wdychania poliestru?
  
  Należy czytać metki i wybierać w stu procentach naturalne włókna. Należą do nich bawełna, len, jedwab oraz wełna. Unikać należy polaru, akrylu, nylonu oraz odzieży z dużą domieszką elastanu, które podczas noszenia i prania pylą syntetycznymi mikrowłóknami.
• Czym zastąpić gąbki do naczyń z poliuretanu?
  
  Syntetyczne myjki można łatwo zastąpić naturalnymi alternatywami. Świetnie sprawdzają się gąbki z celulozy i trukwy (luffa), drewniane szczotki z włosiem z agawy (tampico) lub szmatki wydziergane z bawełnianego sznurka.
• Czy symbol BPA-free na pojemniku oznacza, że jest on bezpieczny do mikrofalówki?
  
  Napis BPA-free nie gwarantuje bezpieczeństwa termicznego. Producenci często zastępują bisfenol A innymi bisfenolami (np. BPS, BPF), które wykazują podobne działanie zaburzające gospodarkę hormonalną. Żaden plastik nie powinien być podgrzewany razem z jedzeniem.

Bibliografia

1. Ministerstwo Klimatu i Środowiska – https://www.gov.pl/web/klimat
2. Główny Inspektorat Sanitarny – https://www.gov.pl/web/gis
3. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – https://www.pzh.gov.pl
4. Fundacja WWF Polska – https://www.wwf.pl
5. Polska Akademia Nauk – https://pan.pl
6. Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) – https://echa.europa.eu

Podobne artykuły:

Panele fotowoltaiczne dla oszczędności – jakie wybrać? Uszczelnianie okien na zimę – taśma, wymiana uszczelek czy regulacja okuć? Upcykling ubrań – co zrobić ze starej koszulki (torba na zakupy, szmatki). Czy recykling ubrań w ogóle działa? Co zrobić z tekstyliami. Co to jest ślad węglowy i jak go zmniejszyć w codziennym życiu?