Ćma bukszpanowa i zwalczanie chemiczne oraz ekologiczne (co naprawdę działa?) sprowadza się do jednego wyboru: biopreparaty oparte na bakterii Bacillus thuringiensis lub twarda chemia z grupy pyretroidów. Prawda jest zresztą absolutnie taka, że ekologiczny oprysk biologiczny działa równie brutalnie co insektycydy, pod warunkiem że trafisz w okno pogodowe i odpowiednie stadium rozwoju gąsienicy.
Zanim przejdziemy do lania litrów cieczy roboczej na krzewy, musimy ustalić jedną rzecz. Ten azjatycki szkodnik (Cydalima perspectalis) nie ma w Polsce naturalnych wrogów na tyle skutecznych, by samodzielnie zredukować populację. Zjedzą wszystko. Do gołych gałęzi. Sikorki bogatki i wróble powoli uczą się zjadać te gąsienice, ale robią to zbyt wolno. Zrobiliśmy u siebie na wrocławskich Krzykach błąd, czekając na naturę. Efekt był taki, że trzymetrowy żywopłot sąsiada zniknął w cztery dni. Więc musisz działać od razu.
Jak rozpoznać inwazję ćmy bukszpanowej zanim zniszczy krzewy?
Zaczynamy od faktów. Gąsienice zjadają liście od wewnątrz krzewu. Zanim zauważysz uszkodzenia na zewnętrznej warstwie bukszpanu, środek rośliny jest już zazwyczaj martwy i pokryty gęstą przędzą. To najczęstszy błąd ogrodników. Patrzą na roślinę z zewnątrz i wydaje im się, że wszystko gra.
Rozchyl gałęzie. Wsadź rękę głęboko w krzew. Jeśli zobaczysz zielone kulki wielkości ziarenek maku, to są odchody gąsienic. Widzisz białe nici przypominające pajęczynę? Masz problem. Gąsienice w pierwszej fazie rozwoju (L1 i L2) są malutkie, żółto-zielone i mają czarne głowy. Później rosną do czterech centymetrów i stają się jaskrawozielone z czarnymi i białymi paskami wzdłuż ciała.
Kiedy szukać pierwszych gąsienic?
W Polsce mamy zazwyczaj dwa lub trzy pokolenia ćmy bukszpanowej w ciągu roku. Wszystko zależy od temperatur. Pierwsze gąsienice budzą się z zimowego letargu już w marcu lub na początku kwietnia, gdy temperatura przekroczy 10 stopni Celsjusza. Zimują w kokonach splecionych z liści i przędzy, schowane głęboko w roślinie. Drugie pokolenie uderza w lipcu. Trzecie potrafi wykluć się we wrześniu i żerować aż do pierwszych przymrozków.
Zastanawiacie się zresztą, dlaczego to świństwo tak szybko się mnoży? Sam się nad tym borykałem dzisiaj u siebie we wtorek analizując cykl życia. Samica składa do kilkuset jaj na spodniej stronie liści. Z jaj po kilku dniach wychodzą żarłoczne larwy. Cykl zamyka się w około 40 dni. To maszyna do zabijania bukszpanów.
Zwalczanie chemiczne ćmy bukszpanowej – jakie opcje mamy dzisiaj?
Chemia działa natychmiast, ale zabija też pszczoły i owady pożyteczne. To jest bez mała najgorsza opcja z wszystkich pod kątem środowiska, ale czasem jedyna, gdy inwazja przybiera rozmiary klęski. Na rynku dominują środki o działaniu kontaktowym i żołądkowym. Oznacza to, że preparat musi fizycznie dotknąć gąsienicy lub zostać przez nią zjedzony razem z liściem.
Najpopularniejsze substancje czynne to acetamipryd (np. Mospilan 20 SP) oraz pyretroidy, takie jak lambda-cyhalotryna (np. Karate Zeon 050 CS). Acetamipryd wnika w roślinę i krąży z jej sokami. Działa systemicznie. Gąsienica gryzie liść i po chwili pada. Pyretroidy z kolei działają na powierzchni rośliny. Ich skuteczność drastycznie spada w temperaturach powyżej 20 stopni Celsjusza. Więc jeśli lejesz Karate Zeon w upalne lipcowe południe, dosłownie wyrzucasz pieniądze w błoto.
| Rodzaj środka | Substancja czynna | Sposób działania | Uwagi temperaturowe |
| Systemiczny | Acetamipryd | Wnika w soki rośliny. Działa długo. | Działa niezależnie od temperatury. |
| Kontaktowy | Deltametryna / Lambda-cyhalotryna | Zabija przy kontakcie ze szkodnikiem. | Poniżej 20°C. Szybko paruje w upale. |
Dobrym pomysłem jest dodanie adiuwantu do cieczy roboczej. Liście bukszpanu pokryte są woskiem. Woda po nich spływa. Adiuwant zmniejsza napięcie powierzchniowe wody i sprawia, że oprysk przykleja się do liścia. Bez tego połowa chemii spłynie do gleby, zanim zdąży zadziałać na szkodnika.
Kiedy oprysk chemiczny ma w ogóle sens?
Tylko wtedy, gdy gąsienice faktycznie żerują. Lanie chemii na zapas, żeby zapobiec pojawieniu się motyli, nie daje absolutnie nic. Środki owadobójcze mają określony czas działania. Zrobiliśmy na wdrożeniu oprysku błąd polegający na spryskaniu krzewów na początku maja, gdy gąsienic jeszcze nie było. Pod koniec maja roślina była już bezbronna, a nowe pokolenie właśnie się wykluło. Chemia wyparowała.
Musisz trafić w moment. Widzisz gąsienice? Lejesz. Nie widzisz? Obserwujesz.
Ekologiczne zwalczanie ćmy bukszpanowej – czy biologiczne metody działają?
Metody biologiczne to obecnie najcięższe działo, jakie mamy, wbrew temu co sądzą zwolennicy mocnej chemii. Podstawą jest tutaj bakteria Bacillus thuringiensis var. kurstaki (Btk). Na rynku znajdziesz ją pod nazwami takimi jak Lepinox Plus czy Dipel WG. To nie jest żaden wyciąg z czosnku ani ziółka. To precyzyjna broń biologiczna.
Jak to działa? Bakteria produkuje krystaliczne białka. Gąsienica zjada liść pokryty preparatem. W jej zasadowym środowisku jelitowym kryształy rozpadają się, uwalniając toksyny. Toksyny dziurawią nabłonek jelita. Gąsienica przestaje jeść po kilkunastu minutach. Umiera z głodu i sepsy w ciągu 72 godzin. Trzeba mieć nerwy ze stali, bo po oprysku gąsienice dalej siedzą na krzewie. Sąsiad zapomniał o tym mechanizmie i rano zastał absolutny POGROM na liściach, wpadł w panikę i zalał to jeszcze chemią. Niepotrzebnie. One już nie jadły. Były żywymi trupami.
Żeby oprysk biologiczny zadziałał, musisz spełnić cztery warunki:
- Gąsienice muszą być małe (stadia L1-L3). Starsze larwy są bardziej odporne na toksynę i potrafią przetrwać dawkę.
- Musisz opryskać wnętrze krzewu. Z zewnątrz nic nie da. Musisz włożyć lancę opryskiwacza głęboko między gałęzie.
- Zabieg wykonuj wieczorem. Promienie UV z słońca błyskawicznie niszczą bakterie.
- Brak deszczu przez co najmniej 24 godziny po zabiegu. Woda zmyje preparat.
Chociaż prawdę mówiąc brakuje nam twardych danych za wczoraj od producentów odnośnie dokładnej liczby godzin przydatności roztworu, więc wydaje się to tylko jedną z możliwych hipotez na ten sezon, że roztwór można trzymać w bańce przez dobę. Ja przygotowuję ciecz i zużywam ją w ciągu dwóch godzin. Potem bakterie tracą na skuteczności.
Pułapki feromonowe na ćmę bukszpanową – skuteczność i pułapki montażu
Wielu ludzi kupuje pułapki feromonowe myśląc, że w ten sposób zlikwidują problem. To bzdura. Pułapka feromonowa nie służy do zwalczania. Służy wyłącznie do monitorowania populacji. Wewnątrz znajduje się dyspenser nasączony feromonem płciowym samicy. Wabi on wyłącznie samce.
Zawieszasz pułapkę. Wpadają do niej motyle. Jeśli widzisz, że dziennie łapie się kilkanaście sztuk, to znak, że zaczął się lot godowy. Od tego momentu odliczasz około 10 do 14 dni. Wtedy wylęgną się pierwsze gąsienice. To jest twój sygnał do przygotowania opryskiwacza i zakupu Lepinoxu.
Błędem jest wieszanie pułapek bezpośrednio na krzewach bukszpanu, które chcemy chronić. Feromon wabi samce z promienia kilkuset metrów. Ściągniesz sobie ćmy z całej okolicy prosto do własnego ogrodu. Pułapkę wiesza się na innej roślinie, najlepiej kilka metrów od bukszpanów.
Domowe sposoby na ćmę bukszpanową – szare mydło, ocet czy woda?
Fora internetowe pełne są porad o pryskaniu bukszpanów octem, sodą oczyszczoną, wyciągiem z tytoniu czy szarym mydłem. Zmieńmy te zasady na robocie i powiedzmy to wprost. Te metody nie działają w starciu z inwazją na pełną skalę. Gąsienice ćmy bukszpanowej mają gruby oskórek. Ocet w stężeniu, które by je zabiło, spali również liście samego bukszpanu. Szare mydło może delikatnie spowolnić ruchy larw, ale ich nie zabije.
Jedynym domowym, fizycznym sposobem, który faktycznie przynosi efekty, jest użycie myjki ciśnieniowej. Wkładasz dyszę w środek krzewu i wypłukujesz gąsienice, jaja i przędzę potężnym strumieniem wody. Spadają na ziemię. Wtedy musisz je zebrać i zniszczyć, bo same nie wejdą z powrotem na górę – ptaki zjedzą je z trawnika, albo zginą z braku pokarmu. Alternatywą dla mniejszych krzewów jest odkurzacz do liści. Wciągasz gąsienice do worka. Metoda brutalna, manualna, ale skuteczna przy pojedynczych krzewach.
Co posadzić zamiast bukszpanu gdy przegramy walkę?
Czasami trzeba odpuścić. Jeśli masz kilkadziesiąt metrów żywopłotu i nie masz czasu biegać z opryskiwaczem co trzy tygodnie, wyrwij bukszpany. Rynek szkółkarski zareagował na ten problem dawno temu i daje wiele alternatyw.
Cis pospolity (Taxus baccata) to król zastępstwa. Rośnie wolniej, ale znosi ostre cięcie, ma ciemnozielone igły i jest odporny na zanieczyszczenia. Ostrokrzew karbowanolistny (Ilex crenata) z daleka wygląda identycznie jak bukszpan. Ma drobne, błyszczące liście i świetnie sprawdza się na niskie obwódki. Trzmielina Fortune’a również daje radę, chociaż jej pokrój jest nieco luźniejszy.
Zmieniliśmy u siebie na osiedlu całą koncepcję zieleni. Spółdzielnia wycięła suche bukszpany i posadziła cisy. Od dwóch lat mamy spokój z opryskami, nie martwimy się o terminy wylęgu larw i nie trujemy środowiska chemią.
Wybór należy do ciebie. Albo wchodzisz w regularną walkę z użyciem Bacillus thuringiensis, monitorujesz loty motyli pułapkami i reagujesz na każde pokolenie gąsienic, albo wykopujesz krzewy. Środków zapobiegawczych, które raz na zawsze odstraszą ćmę z twojego ogrodu, po prostu nie ma. Zostawiam cię z tą decyzją przed najbliższym weekendem na działce.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Czy zima zabija jaja ćmy bukszpanowej? Nie. Ćma zimuje w postaci młodych gąsienic ukrytych w kokonach z przędzy pomiędzy liśćmi. Mróz do -20 stopni Celsjusza nie robi na nich większego wrażenia.
- Jak szybko gąsienica zjada bukszpan? Bardzo szybko. Rozwinięta populacja potrafi ogołocić średniej wielkości krzew z liści i młodych pędów w ciągu zaledwie 3 do 5 dni.
- Czy ptaki zjadają ćmę bukszpanową? Zaczynają. W początkach inwazji w Polsce ptaki ignorowały ten gatunek z powodu toksyn w ciele gąsienic. Obecnie sikorki, wróble i zięby coraz częściej włączają je do swojej diety, ale nie na tyle, by zatrzymać plagę.
- Czy można mieszać nawóz dolistny z opryskiem na ćmę? Z chemią (pyretroidami) zazwyczaj tak, po sprawdzeniu tabeli mieszania. Z preparatami biologicznymi (Lepinox) absolutnie nie. Nawozy mogą zmienić pH wody i zniszczyć bakterie przed opryskiem.
- Kiedy najlepiej przycinać bukszpan, żeby ograniczyć ćmę? Cięcie wykonuj po wylęgu pierwszego pokolenia, by mechanicznie usunąć część jaj i młodych larw z zewnętrznych pędów. Zawsze zbieraj i pal ścinki.
- Czy ćma bukszpanowa atakuje inne rośliny? W Polsce żeruje niemal wyłącznie na bukszpanach. W skrajnych przypadkach braku pożywienia obserwowano sporadyczne żerowanie na trzmielinach, ale to rzadkie wyjątki.
Bibliografia
1. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa – https://piorin.gov.pl
2. Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy – https://www.ior.poznan.pl
3. Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach – https://inhort.pl
4. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi – https://www.gov.pl/web/rolnictwo
5. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska – https://www.gov.pl/web/gdos
Podobne artykuły:
Jak wygląda żonkil? Uprawa, pielęgnacja, sadzenie
Wertykulacja i aeracja – ratunek dla zniszczonego trawnika po zimie
Jak usunąć rdzę z metalowych narzędzi ogrodowych?
Płot gabionowy – jak przygotować podłoże pod ciężkie kosze z kamieniami?
Zbieranie deszczówki do podlewania ogrodu – jaki pojemnik i filtry kupić?
